Fresco 's Paradijs

Regie: Marjoleine Boonstra
Research en productie: Lies Janssen
Camera: Pieter Huisman, Marjoleine Boonstra
Geluid: Kees de Groot, Pepijn Aben
Montage: Noël van Rens
Muziek: Harry de Wit
Geluidsmixage: Marc Lizier
Eindredactie: Bert Janssens www.human.nl

1. De Bron

In deze eerste aflevering van Fresco’s Paradijs keert Louise Fresco terug naar de bron van haar passie voor landbouw en voedsel en maakt ze een reis door de geschiedenis: vanaf het einde van de laatste ijstijd via de eerste landbouw in de vlakte tussen de Eufraat en de Tigris naar de waterdammen, waarmee de Turkse overheid de landbouw stimuleert. Maar ten koste van wat?

 

De aflevering begint in Parijs waar Louise Fresco in de archieven duikt van Paris Match. Foto's van hongerende kinderen in Biafra eind jaren zestig deden de jonge Fresco besluiten haar leven te wijden aan het uitbannen van honger op deze wereld.

Fresco vliegt door naar Spitsbergen, een plek die voor de moderne landbouw van wereldbelang is. Diep in de ijskoude bergen liggen alle zaden van bestaande voedselgewassen opgeslagen; het meest waardevolle erfgoed van de mensheid volgens Fresco. Op een hondenslee trekt ze door het gletsjerlandschap. Ze laat zien hoe grote delen van Europa er zo'n 10.000 jaar geleden uitzagen en hoe het einde van de laatste ijstijd het begin van de landbouw mogelijk maakte.

 

Een van de eerste landbouwgebieden was het vruchtbare tweestromenland tussen de Eufraat en de Tigris. Dankzij irrigatie ontstond daar vele eeuwen voor Christus een krachtige economie en een bloeiende cultuur. Samen met archeoloog Fokke Gerritsen beklimt ze de heuvels waar ooit de eerste boeren woonden. Sporen van het toenmalige dagelijkse  leven liggen er zo voor het oprapen. Sindsdien kent het gebied lange periodes van waterschaarste en behoort het al weer tijden tot een van de armste delen van Turkije. Met 22 immens grote waterdammen probeert de Turkse overheid het tij te keren en de landbouw weer tot bloei te brengen. Maar juist archeologische resten van de rijke cultuur van vroeger dreigen voorgoed onder het wateroppervlak van de stuwmeren te verdwijnen. 

 

 

Uitgezonden op zondag 20 oktober 2013, 18.50 - 19.30 uur, Nederland 2

 

Foto's: Marjoleine Boonstra

 

2. De Reis van de Appel

In de tweede aflevering van Fresco's Paradijs treedt Louise Fresco in de sporen van een van haar grote helden: de Russische botanist Nikolaj Vavilov en bezoekt de wilde appelbossen in Kazachstan waar de oorsprong van onze appels ligt. Het ware appelparadijs vindt zij in Engeland waar Brogdale Farm meer dan 2.000 soorten appels herbergt.

 

In de jaren twintig van de vorige eeuw oppert de Russische botanist Nikolaj Vavilov als eerste dat de wilde appelbossen in het Hemelse Gebergte in Kazachstan de thuishaven moeten zijn van alle andere appels op deze wereld.  Via de zijderoute is de appel van daar uit aan zijn zegetocht over de wereld begonnen. Pas in 2010, als de genetische code van de appel wordt gekraakt, blijkt dat Vavilov gelijk had. De gunstige geologische en klimatologische omstandigheden daar hebben gezorgd voor de lekkerste en sterkste appels en het behoud van deze bossen is van cruciaal  belang voor de diversiteit en resistentie van appels overal ter wereld. Woedend moet Fresco constateren dat Kazachstan het erfgoed van Vavilov, de appelcollectie in de botanische tuin van Almaty, volledig verkwanseld heeft. De tuin blijkt volledig in verval geraakt en heeft geen enkele wetenschappelijke waarde meer.

In Engeland doen ze het beter. Gepensioneerd wetenschapper Barrie Juniper onderhoudt puur voor zijn plezier een appelboomgaard met zelfs een Shakespeariaanse variëteit en droomt ervan dat iedereen in zijn straat een andersoortige appelboom plant. Hoe minder variëteit, hoe kwetsbaarder voor ziektes de appel is. Brogdale Farm is met meer dan 2.000 variëteiten in dat opzicht een waar appelparadijs. Appeldeskundige Joan Morgan, die ze allemaal geproefd heeft, weet haarfijn aan Fresco uit te leggen waarom de Britten zo aan hun appels verknocht zijn.

 

Uitgezonden op zondag 20 oktober 2013, 18.50 - 19.30 uur, Nederland 2

3. De Hamvraag

In de derde aflevering van Fresco’s Paradijs vergelijkt Louise Fresco een kleinschalige varkensboer in Umbrië met een grootschalige varkenshouder in Brabant, zich afvragend of duurzaam vlees bestaat. Kaas blijkt evenmin het gedroomde alternatief. Zijn er andere oplossingen die bijdragen aan de voorziening van eiwitten in de wereld? 

In Italië ontdekte Louise Fresco dat je voedsel niet alleen wetenschappelijk moet benaderen, maar dat de kwaliteit ervan deel uitmaakt van de cultuur, verweven is met het gewone leven van alledag. In Norcia, Umbrië, vertelt varkensboer Giuseppe Fausti hoe het varkensvlees al sinds de eerste eeuw na Christus de lokale culinaire tradities domineert. In de velden rondom het dorp produceert hij, net als zijn opa, op kleinschalige en diervriendelijk wijze zijn vlees. Zijn hammen wisten zelfs Michelle Obama te verleiden. Maar als je op zo'n manier varkens  grootbrengt blijft het voorbehouden aan een kleine elite, want je er niet de hele wereld duurzaam mee voeden.

 

Terug in Nederland probeert Fresco, terwijl de varkens haar overall proberen op te peuzelen, samen met de Brabantse varkenshouder Maarten Rooijakkers te doorgronden hoe je varkensvlees duurzaam zou kunnen produceren. Maar is dat wel de oplossing voor het wereldwijde voedselprobleem? Of zijn er alternatieven? Volledig vegetariër worden lijkt niet de oplossing voor alle bevolkingsgroepen. Koeien, die nodig zijn om kaas en andere zuivelproducten te produceren, werpen natuurlijk ook mannelijke kalfjes en wat doe je daar dan mee? In Zeeland experimenteert Meatless met plantaardige toevoegingen aan vlees, waardoor je minder echt vlees voor je hamburger nodig hebt. Ligt daar onze toekomst? Alle initiatieven die de vleesconsumptie kunnen verminderen hebben Fresco's sympathie, maar structureel minder vlees eten is vooralsnog het meest doelmatig.

 

Uitgezonden op zondag 27 oktober 2013, 18.50 - 19.30 uur, Nederland 2

 

4. De Geheimen van de Zee

In aflevering vier van Fresco's Paradijs reist Louise Fresco af naar Noorwegen waar de kabeljauwvangst dit jaar overvloedig is en men zelfs experimenteert met het kweken van kabeljauw. Maar het telen van vis is ook geen eenvoudig duurzaam alternatief. Is het eten van algen, die direct de gezonde omega 3-vetzuren leveren, wellicht beter? In het Spaanse Galicië probeert men ze op de markt te brengen.

 

Na jaren van schaarste vangen Noorse vissers nu gigantische hoeveelheden kabeljauw in hun netten. Toch zijn ze er niet gerust op dat dit zo blijft. In de daarvoor uiterst geschikte fjorden leggen ze zich toe op het kweken van zalm. In één kweekbassin groeien zo'n honderdduizend kleine visjes uit tot volwassen zalmen, die tegen die tijd zo weinig ruimte hebben dat ze vrijwillig lucht komen happen. In een laboratorium in de buurt van Tromsø experimenteren de Noren met het kweken van kabeljauw. In grote ronde bassins zwemmen honderden exemplaren, die vakkundig van hun eitjes en sperma worden ontdaan.   Goed door elkaar schudden in een glazen kolf met  zeewater en de volgende generatie kabeljauwen is gemaakt.

 

Terwijl Fresco samen met biowetenschapper Edel Elvevoll de wateren rond  Tromsø doorklieft, bespreken ze hoe gezond vis eten is. Het zijn vooral de omega 3-vetzuren die daarvoor zorgen. Vissen halen die stoffen uit de algen in de zee. Fresco vraagt zich af of het dan niet makkelijker en beter is om algen te eten, zodat we bedreigde vissen kunnen ontzien. Algen zijn goedkoop en in principe onuitputtelijk.

 

Uitgerekend bij de grootste viseters van Europa, de Spanjaarden, zijn ze daar mee bezig. In Galicië probeert Antonio Muiños met de creatieve hulp van chef koks consumenten rijp te maken voor het eten van algen. Maar dit blijft vooralsnog een culinair hoogstandje voor de elite. 

 

Uitgezonden op zondag 3 november 2013, 18.50 - 19.30 uur, Nederland 2

 

5. De God van de Granen

In de vijfde aflevering van Fresco’s Paradijs reist Louise Fresco naar Japan, waar het verbouwen van rijst nog sterk verbonden is met religie en rituelen. Fresco bekijkt het verschil tussen wetenschap en religie. In Mexico treft ze collega's, die daar het werk voortzetten van haar grote voorbeeld Norman Borlaug, die met zijn onderzoek naar tarwe en rijst hielp een miljard mensen van de honger te redden. Het produceren van voldoende basisvoedsel als tarwe, mais en rijst is nog steeds een van de grootste wetenschappelijke uitdagingen van deze tijd. 

Sprookjesachtig zijn ze, de taferelen van het rijstfestival op Mount Haguro in Japan. Rijst en cultuur zijn er onlosmakelijk verbonden met religie, maar Fresco vindt dat religie onvoldoende te bieden heeft om de productie te vergroten. Toch komen de rituelen om een goede oogst af te dwingen vaak voort uit reële landbouwproblemen, zoals de mijten in het rijststro die vroeger ziektes verspreidden en nu op het festival nog steeds met feestelijke vuren bestreden worden.

Rijst behoort net als tarwe en maïs tot het basisvoedsel van de mens. In Mexico bezoekt Fresco het wetenschappelijk onderzoekscentrum CIMMYT, waar genetisch onderzoek wordt gedaan naar tarwe en maïs. Het was de uitvalsbasis van een van Fresco's grote voorbeelden: Norman Borlaug. Borlaug is de enige landbouwwetenschapper die ooit de Nobelprijs in ontvangst mocht nemen en de eerste met het inzicht dat soorten gekruist moesten worden om zo de beste eigenschappen te verkrijgen. Zijn onconventionele praktische aanpak en creatieve experimenten stonden aan de basis van de groene revolutie en hebben – zo wordt gezegd – een miljard mensen van de hongersnood gered. Voldoende betaalbaar basisvoedsel als rijst, tarwe en mais is mede de basis voor politieke stabiliteit op deze wereld en op het CIMMYT werken ze daar met alle macht aan.

Een andere tak van wetenschap, robotica, zal in de toekomst ook steeds belangrijker worden in de landbouw- en voedselsector, onder andere om het gebrek aan menskracht in de landbouw op te lossen. In het Miraikan Museum van wetenschap in Tokio dartelt Fresco vrolijk rond tussen de nieuwste foefjes, terwijl ze de lof bezingt van de technologische en digitale vooruitgang

 

 

Uitgezonden op zondag 10 november 2013, 18.50 - 19.30 uur, Nederland 2

 

 

6. De Gulzige Stad

In de laatste aflevering van Fresco’s Paradijs bezoekt Louise Fresco in Mexico-Stad de grootste voedselmarkt ter wereld en laat ze zien hoe migratie en handel tussen Oost en West, zoals die langs de zijderoute, en de ontdekking van Amerika ons voedselaanbod beïnvloed hebben. Met kookboekenschrijfster Claudia Roden deelt ze haar nieuwsgierigheid naar de bronnen van ons eten, verhalen waar de moderne supermarktklant weinig meer van weet. Een gebrek aan kennis met rampzalige gevolgen.  Louise Fresco kijkt haar ogen uit op  de grootste voedselmarkt ter wereld: de Central de Abastos in Mexico-Stad. Op een oppervlakte van 300 hectare sluizen dagelijks 70.000 medewerkers via 300.000 bezoekers maar liefst 18 miljoen kilo voedsel door naar uiteindelijk 20 miljoen consumenten. Met de Mexicaanse schrijver Gonzalo Celorio spreekt ze over de ontwikkelingen in Mexico-Stad, dat in de tijd van de Spanjaarden een van de knooppunten van de Colombiaanse landbouwuitwisseling was. We danken er onder andere onze aardappelen, tomaten, koffie, suiker, sinaasappelen, bananen en chocola aan. 

In Londen is Louise Fresco te gast in de keuken van de internationaal gelauwerde kookboekenschrijfster Claudia Roden, die opgroeide in de miljoenenstad Caïro. Haar grootouders zijn afkomstig uit het Syrische Aleppo, het eindpunt van de zijderoutes, die ons onder meer appels, thee, rijst, noten en specerijen brachten. Roden verzamelt haar recepten het liefst bij gewone mensen thuis, EN gaat zo ver mogelijk terug naar de bron. Waar vroeger de straatnamen in de steden aangaven wat er aan voedsel te koop was, is tegenwoordig de supermarkt dé plek waar mensen hun karretjes volladen. Vervreemding, verleiding en verspilling zijn de bijwerkingen van deze moderne voedselparadijzen en leiden tot onkunde, overgewicht en overconsumptie.

 

Uitgezonden op zondag 17 november 2013, 18.50 - 19.30 uur, Nederland 2

 

Socrateslezing 2013: De Nieuwe Zijderoute

De Socrateslezing vond plaats op 17 november 2013 in de Rode Hoed te Amsterdam,

voorafgaand aan de laatste aflevering van Fresco's Paradijs


VIDEO
Ingekorte versie: groene.nl

 

 

Download pdf: persbericht

 

Lees meer over de documentairereeks Fresco's Paradijs en het boek Hamburgers in het Paradijs: Website Uitgeverij Prometheus

 

youtube.com werkt niet in IE

Almaty, Stad der Appelen in Kazachstan (vooruitblik)